عــاقــلان داننــد!

نقل مطالب این تارنگار، با ذکر نام کامل نویسنده/مترجم بلامانع است

ضرب المثل های هرات و پیرامون آن

ضرب‌المثل‌های هرات و روستاهای پیرامون آن

گردآورنده: امیر حسین اکبری شالچی

 

 

آبِ درِ خانَه گِلوکَه*.                              *:گلی است.

آتش جا خُو رَه* وامی‌کنَه.                      *:خود را

آدم از کسی کِه طمع دارَه، گله دارَه.

آدم بی‌خبر حمام نمی‌رَه.

آدم گَنده*، پُراَدا می‌افتَه.                         *: بد

آدم منافق می‌خورَه، پوز خُو رَه بَه خاک می‌مالَه.

آرد بَه آرد، گَردش به ریش!

آلو از آلو رنگ می‌گیرَه، همسایَه از همسایَه.

آموختَه‌خور* بدتر از میراث‌خور.     *: کسی که به چتربازی عادت کرده.

آهِ ناگاهی* به از تیر سحرگاهی.            *: شبانه

اجل سگ کِه می‌رسَه، نون چپونَه* می‌خورَه.      *: چوپان را

احمد بیکار بود، دَرَوش را زد بَه خایَه‌های خود.

ارزون بخر، انبون بخر.

از آتش خاکستر بَه عمل می‌آیَه.

از خاطر یک روی شوم، می‌سوزَه شهر روم.

از خُو* بگم بَه کی بگم؟                                   *:خود

از زمستان بوی خنکی می‌آیَه.

از زیر ناودان برخاست و بَه زیر شرشرَه نشست.

از سگ چِه آیَه؟ سگ‌بچَه!

از شرَه نترس که می‌زنَه بام بَه بام، از نرمَه بترس که می‌کنَه           

     کارَه* تمام!                             *:کار را

از غم کسی بمیر که بَه غم تو تب می‌کنَه.

از کرامات شیخ ما چِه عجب        گربَه را تَر دید و گفت می‌بارد

از مرد، قولَه و از زن وعدَه.

از نابودی*، کلاه نمدی!                        *:تهیدستی

از واسطَه‌ی بچه، مادر می‌خورَه کُلچَه*.               *:کلوچه

اسپ اگر آهو بود، غَمچین* در پهلو بود.              *:تازیانه

اسپ خوب از طویلَه بیرون نمی‌شَه، زن خوب از قبیلَه.

اطلس هر چِه کهنَه شَه پَیتاوَه* نمی‌شَه.       *:پارچه‌ی که دور پا پیچند.       

اگر چوپان بخواهَه از شاخ تَکَه* و بز پنیر می‌سازَه.     *:به زبر تا و    کاف: بز نر.  

اگر خر بَه سر طویلَه نروَه، بَه عقب می‌برندش!

اگر گدایی ننگی دارَه، برکتی هم دارَه!

اگر می‌خواهی ماهی را نگیری، از دمش بگیر!

اگَه خیر می‌دِشت، او رَه خیرالله نام می‌کردن.

اگَه صد سال از بی‌گوشتی بمیرم، کلاغ از روی قبرستان نگیرم.

اگَه مسجد بلُمبَه*، محرابِ یُو بَه جایَه!             *:فروریزد

انگور خُو رَه بَه تاک شیرین می‌کنَه!

اَو* کِه از سر تیر شد، آدم بچه خُو رَه زیر پا می‌کنَه!*: آب

با خرس هم‌عقیدَه، با خوک هم‌نقش!

بالاپوش او آسمونَه و تَه*‌پوش او زمین!        *:زیر

بچَه هر چِه عزیزَه، ادب از او عزیزترَه.

بخت که وَرگردَه، فالودَه دندون می‌شکنَه!

بَرارا* جنگ کنن و ابلها باور!   *:برادرها

بریز و ببیز!

بز بَه پاچَه‌ی خُو*، میش بَه پاچَه‌ی خُو!         *:خود

بز رَه واکن، رقص او رَه ببین!

بعد از گُز چارزانو نزن!

بوزنَه* و سنجد خوردن؟                      *:بوزینه

به بچَه یَکی ندَه، دو تا طلب می‌کنَه!

بَه بونَه‌ی مشک بَه آسیا می‌رَه!

بَه جوالی که ده من غورَه جا شَه، دو من ارزن هم جا می‌شَه!

بَه حرف گربه بارِش* نمی‌بارَه!               *:باران

بَه سفرَه‌ی آرد تو، دمب موش سفید نمی‌شَه!

بَه گربه گفتن گُوِ تو دارویَه، بالی یو رَه* بپوشید!      *:آن را

بَه مُختن* یک گل صد خار او می‌خورَه!               :به خاطر

بَه ملک مردم نهال بنشانی، صدای تبر می‌شنوی!

بیگاری بَه از بیکاری است!

بیکاری، سنگ را بَه خندق بنداز!

پا خر یک دفعه بَه جو ته* می‌رَه!        *:پایین

پاک باش، بی‌باک باش!

پر طاووس مایی*، رنج هندوستان بکش!            *:می‌خواهی

پنبَه‌دزد، دست خود رَه بَه ریش خود می‌کشَه!

پول داری ضامن شو، نداری شاهد!

پولی که بَه دلی‌دلی بیایه، به امان‌امان می‌رَه!

پیش از مرگ واویلا!

پیش جانانَه‌ی من کشمش و پندانَه* یکی‌ست!        *:پنبه‌دانه

پیش طبیب نرو، پیش سرگذشت برو!

تا نباشه چیزکی، مردم نمی‌گَه چیزکا!

تا نباشَه فنی بَه کار، دمبَه چی مایَه* مین شیار؟   *:می‌خواهد

تا نبینی سخت و سست، هرگز نشی مرد درست!

تخم از خرمن بیرون نمی‌شه و میراث از خاندان!

تفنگ خالی صدا ندارَه!

توبَه از زدن کر و گرفتن کور!

توبَه از شِبِشِ* دستار و ریگ پَیزار**!     *:شپش   **:کفش

تیرَه* بَه تاریکی ننداز!                        *:تیر را

تیری بزن که بَه خاک نخورَه!

جارو بَه خش‌خش خو می‌ارزَه!

جای بازَه کلاغ گرفت!

جَت* باش، انسان باش!                   *: کولی

جنگ جَتا* دورغه!                         *: کولی‌ها

جنگ سر شیار، آشتی سر خرمن!

جواب سلام، علیک است و جواب خاک!، مرگ!

جواب سنگ رَه سنگ‌شکن می‌دَه!

جوجَه‌چُغُک* بَه مادر خو جیک‌جیک یاد می‌دَه!     *:جوجه‌گنجشک

چاه‌کن بَه چاه و محتسب بَه بازار!

چشم دید، دل کشید!

چه خواجه علی، چه علی خواجه!

چیز خوب، آدم گَنده*!                             *: بد

چیزی باشَه، جا بسیارَه!

حساب بَه مثقال، بخشش بَه خروار!

حلال‌زادَه بَه سرِ گپ* خو می‌رَسَه!           *: حرف و چیز و مطلب

خاری که از زمین سرمی‌زنَه، نیش او* تیزَه!       *: آن

خالَه چونی؟ همی طو* که تونی**!          *:طور   **:تویی

خام‌طمع، شَش کیسه دارَه!

خانَه که پر و پیمونَه، بی‌بی بَه سر و سامونه!

خدا رَه ندیدی، بَه قُدرتاش* بشناس!             *قدرت‌هایش

خدا نون بدَه، کو دندون؟

خداوند سرما رَه به اندازَه‌ی پوشاکش می‌دَه!

خر بَه بام کردن آسونَه، پایین کردن مشکل!

خر که از خر بمونَه، گوش و دمبی یو رَه* می‌زنن!   *: آن را

خر هندو اَو* بدَه و مزد بستان!                 *: آب

خمیرترش اگَه از خونَه گم شَوَه*، یا مادر خبر دارَه یا دختر .  *:شود

خندَه‌ی بسیار، غم میارَه!

خوردن، پس دادنی هم دارَه!

خوشامد هر کِه را گویی خوش آید       

      ولیکن ابلهان را خوشتر آید!

خوهان کسی باش که خریدار تو باشَه!

خیز گربه تا دم دالانَه!

دادن درویش، چه از پس چه از پیش!

دانا رَه اشارتی، نادانَه مشت و لگدی!

درآمد، مرد را بخشنَده دارَه!

در باغ بی‌انگور بستَه کن!

دروازَه‌ی شهر بستَه می‌شَه، دهن آدم پُرگَپ* بستَه نمی‌شَه!   *:پرحرف

دروغ، پای ندارَه!

دروغ بَه سرِ خو پر دارَه!

دزدَه بَه دِه را نمی‌دن، می‌گَه بَه خانَه‌ی ارباب می‌رم!

دزدَه بَه قافلَه را نمی‌دن، می‌گَه کدو* شترَه سوار شم؟ *:کدام

دزد هم می‌گَه خدا، صاحب‌خونَه هم می‌گَه خدا!

دست خر، طبق حلوا!

دست کَل، دهن کل!

دل از دل اَو می‌خورَه، ماهی از دریا!

دل کاگل نیَه!

دل مادر بَه فرزند، دل فرزند بَه فرسنگ!

دل ناخواه و عذر بسیار!

دِل نسوزَه، رگ می‌سوزَه!

دشمن تو، شِبِش‌‌های سر تو!

دوای درد دندان، کندن است!

دو پانزده یَک سی است!

دو تختَه با هم برابر آیَه*، حاجت نجار نیست!      *:آید

دوست بَه سر سیل* می‌کنه، دشمن بَه پا!           *:نگاه

دوستی بَه زور نمی‌شَه، میمونی بَه تقلید!

دوستی دو سر دارَه!

ده به درختا خوشَه!

دیگ شریکی به جوش نمی‌آیَه!

دیواری که بَه صد لگد نلُمبَه*، بَه یَک مشت نمی‌لُمبَه!   *:فرونریزد

دیوالا موش دارَه، موشا گوش دارَه!

راه‌ها دورَه، خبرها نزدیک!

روباه بَه خرسوار یَک بار برمی‌خورَه!

دیوونَه رَه چیزی نمی‌شَه، قومِ یو* شرمندَه می‌شَه!     *:او

زحمت دوست، راحت جان است!

زخم شمشیر تیار* می‌شَه، زخم زبان نه!          *:درست

زمزمَه‌ی شب، علامَه‌ی* ترسَه!                      *(بی تشدید): علامت

زن کردن* آسانَه، راه آسیا دشوار!                   *: زن گرفتن

زور بَه گاو و نالَه بَه گردون!

سر باشه، کُلا بسیاره!

سر رودَه بَه شکمبَه بندَه!

سری که شعور نداشت، کدویَه!

سگ گَرگی* بَه هیچ جا جای ندارَه!                      *: گر

سیرَه* کار نفرما، گشنَه رَه آزار ندَه!                       *:سیر را

شتر که خار مایَه، گردن خو رَه دراز می‌کنَه!

شخص بَدَه* اگَه بَه شیشه کنی، می‌تراوَه!            *:بد را

شَف شَف نگو، شفتالو بگو!

شکم گشنَه، تَک تَکِ* پشنَه!                             *تق‌تق

شیرین برو شیرین بیا        سر صبح برو پیشین* بیا!    *:نیمروز

صاحب راه بَه کنار راه!

صد چُغُک* با زاغ و زیغش نیم من است   *به ضم چ و غین: گنجشک

     گاوی بکش که هر رانش سی من است!

عروسی بَه تماشاگر مزَه دارَه!

عروسی جَت‌ها دروغَه!

علف از ریشَه‌ی خو اَو می‌خورَه!

عوعوی سگ شغالَه بَه باغ می‌آرَه!

غم نداری، بز بخر!

طناو از جایی کندَه می‌شَه کِه پودَه‌یَه*!          *:کهنه است

غلام که آقا خو رَه نبینه، خو رَه "آقا مبارک" نام می‌کنَه!

فلک جامَه دهد، کو اندام؟

قاشق بی‌دُم، مدام زیر دوغ می‌مونَه!

قد بُلَن صنوبرَه، قد کوته میخ خرَه!

کار که کردَه شد، مزدور حرامزادَه می‌شَه!

کاری که پول می‌کنَه، غول نمی‌کنَه!

کاری که چیش* کنَه، ابرو نمی‌تونَه!          *:چشم

کاری که خدا کنَه، نه شیخ کنَه نه ملا کنَه!

کاسَه‌ی همسایَگی دو سر دارَه!

کاه‌دزد کافرَه و گندم‌دزد گنهکار!

کبوترچاهی، آخر بَه چاهه!

کج بشین و راست بگو!

کرایَه‌ی خر، کفن خر!

کرَه‌ی اسپ از نجابت در پی مادر، و کره‌خر از خریت پیش مادر

     است!

کسی که دیده پشیمونَه و کسی که ندیدَه به اَرمونَه*!     *به حسرت است

کسی که شیشَه بار دارَه، جنگ سنگ نمی‌کنَه!

کسی که گوش رَه مایَه*، گوشوارَه هم مایَه!     *: را می‌خواهد

کسی نموندَه بَه سرا، موشا شدَه کتخدا!

کَل، بخت‌آورَه!

کمِ ما و کَرم شما!

کوچَه‌ی دروغ‌گویی تنگ است!

کوچَه‌ی راستی رَه زوالی نیَه!

کور بَه کور دِگَه می‌گَه عصای کوری مَه* بَه ک... تو!     *:من

کَوش* کهنه بَه دشت سوزان نعمتَه!                  *:کفش

کون گوزک، بونَه آرد جوَه!

گاو پیر، پندونَه خُو می‌بینَه!

گدا گدایی کرد، گدای دِگَه تبر یُو خالی کرد!

گرگ خو رَه بَه رمَه می‌زنَه، سگ رَه یاد ری... می‌آیَه!

گل از گل رنگ می‌گیرَه، آدم از پند!

گوشت رَه از درون خودش کوخ* می‌زنَه!       *:کخ: کرم

لیلی از لباس می‌گفت، مجنون از پلاس!

مابین یار و دوست، معامله دُرُوست*!           *:درست

مار رَه بَه آستین خو جا دی*، تو رَه می‌گزَه!     *:بدهی

مال موذی، شام قاضی!

مال یَک جا، صاحب‌مال هَزار جا!

متل* رَه متل‌گذاری مایَه!            *:ضرب‌المثل

مرد بَه پارو می‌آرَه، زن بَه جارو بَه در* می‌کنَه!     *:بیرون

مردی که آواز نداشت، عروسی که ساز، قُرُوتی* که پیاز، به یَک غاز!              *:کشک یا آش کشک

مرغ زیرک بَه دو حلقه بند می‌مانَه!

مرغ هر چه خاک‌پالَک* کنَه بَه سر خو پاش می‌دَه**!           *:گرد و خاک  **:می‌پاشد

منزل دروغ کوتاه است!

موش رَه به انبون نفروش!

موی بَه ریسمان کومک است!

مهمان یَکی باشَه، آدم گاوی می‌کشَه!

میمون یَک شَوَه*، و دو شَوَه، نی کِه سالَه دراز!     *: مهمان شب است

نان مرد بَه شکم نامرد می‌مونَه!

نگار نازنین هیچی به هیچی!

نه بَه قبرستان خَو شُو*، نه خَوِ پریشان ببین!       *:بخواب

نه دستی دارم بَه سر زنم، نه پایی بَه در!

نه سیر خوردم و نه از بوی او می‌ترسم!

نه شکم پلوخوری دارم و نه اسپ جوخوری!

هر چی تو خوندی، مَه* ازبر دارم!            *با های گنگ: من

هر کس بالی کماج* خُو آتش می‌ریزَه!       *: یک جور نان کلفت

هر کی بیدارَه، خبر دارَه!

هر که چیش دارَه، کوری بَه پیش دارَه!

هر کی دست خُو رَه سیا کنَه، بَه رو خُو مالَه*!     *: به روی خودش می‌مالد

هر کِه یَکَه پیش قاضی برَه، سرخ‌رو* پس‌می‌آیَه!     *: خوشنود

هر وقت شکمبَه گوشت شد، دشمن دوست می‌شَه!

هوش کن* کِه آسمون ابر دارَه!      *: متوجه باش و احتیاط کن

یا بلا یا قضا!